گفتگوی تفصیلیخبرنگار مطلع الفجر که با هادی پرهون -دکترای روانشناسی -در خصوص تبعات روانی ، اخلاقی و اجتماعی شبکه های اجتماعی انجام شده است
**نظر شما در مورد فضای مجازی و مزایا و معایب آن در عصر حاضر چیست؟
-در سپیدهدم هزاره سوم، شاهد تحولات شگرف فناوري و تأثیرات فرهنگي، اجتماعي و حرفهای ناشي از آن هستيم. انقلاب الكترونيك، انفجار اطلاعات و انقلاب رایانهای، تفاوت كمي و كيفي بسياري را در جهان نسبت به دو دهه پيش با خود به همراه آورده است و آن تبديل دنیا به يك كلبه واحد یا به گفته مارشال مک لوهان "دهکده جهانی" کرده است، بدين معني كه مردم نقاط مختلف كره زمين بهمثابه يك دهكده، امكان برقراري ارتباط با يكديگر و اطلاع از اخبار و رويدادهاي جهاني رادارند. درواقع انفجار اطلاعات و فراگیر شدن استفاده از فنّاوری در سطوح مختلف جوامع هرچند تأثیرات مثبت و سازندهای همچون راحتتر شدن تعاملات بین فردی و افزایش سرعت تبادل اطلاعات به دنبال داشته است، تأثیرات مخرب و جبرانناپذیری بر زندگی انسانهای این عصر نیز بر جای گذاشته است. درواقع انسان امروزی شاید بهظاهر انسان خوشبخت و با غنای مادی و معنوی تصور شود ولی آنچه در عمل میتوان دید این است که انسانی بهظاهر زیبا ولی در ژرفنای وجود خزان زاده و بیثمر است که بسان کاربری در شطرنج زندگی مات و مبهوت شده است.
-در عصر مدرن انسانها به موجوداتی تنها و در سایه تبدیلشدهاند که در کنج سیاهچالههای روان خود با خیل عظیم افکار و مجهولات دستوپنجه نرم میکنند. انسانها برخلاف ذات اجتماعیشان به موجوداتی تنها و جزیرهای تبدیلشدهاند که در کنج تاریک عزلت خودخواسته در میان قیلوقال مدرنیته تنهاتر از هرزمانی سردرگم و پریشاناند. فنّاوری و پیشرفت برای خدمت به انسان و بالا بردن کیفیت زندگی و پربار گشتن وجودش خلقشده است ولی در عمل این انسان است که به کاربر فنّاوری تبدیلشده است تا جایی که خانوادهها فقط ازلحاظ جسمی در کنار یکدیگرند ولی در بطن و درون از بیگانه هم با یکدیگر بیگانهترند. تسلط شوم این مهمان سمج و غارتگر بر همه سطوح رفتاری و ثروتهای انسان از روابط زن و شوهر، فرزند و والد گرفته تا جنبههای عمومیتر قابلمشاهده است. درواقع میتوان گفت سیل مدرنیته و فنّاوری بسان شمشیر دولب همانقدر که مفید بوده است و به رشد انسان کمک کرده است همانقدر داشتههای کهن و اصیل انسان را آماج تهاجم و دستبرد خود قرار داده است.
-مسلماً صرف وقت زياد و سرگرمى با فعالیتهای بيهوده و بیبرنامه ممکن است همراه عواقب و پيامدهاى منفى بسيارى است که ازجمله این پیامدها میتوان به:
انزواى اجتماعى؛ کاهش سلامت روان و افزایش اختلالهای اضطرابی و خلقی؛ کسب هویت کاذب و مخرب در نوجوانان بر طبق اصول مجازی و ناملموس؛ کهنه جلوه دادن ارزشهای اصیل فرهنگی و جایگزینی آنها با مفاهیم وارداتی و نامناسب با جغرافیای اندیشه و فرهنگ بومی؛ ایجاد روحیه خیالپردازی و رؤیابافی؛ کاهش عزتنفس؛ از بین رفتن سلسلهمراتب احترام و قدرت در ارکان خانواده؛ افزایش تنش و اختلافات بین اعضای خانواده؛ ناکامی؛ آسیب به روابط کاری، شغلی، تحصیلی؛ كاهش عمومي فعاليت بدني و بهتبع آن افزایش بیماریهای جسمانی، پایین آمدن خلاقیت و زایندگی در کودکان و افزایش خیانت در بین زوجین اشاره کرد. این امر ممکن است به مسائل و آسیبهای مختلفي همچون اختلالهای روانی (افسردگی، اضطراب) بيكاري، عدم احساس مفيد بودن براي خود و ديگران، افزايش سن ازدواج و بهتبع آن رشد انحرافات، اعتياد و... منجر شود.
**اعتیاد به اینترنت چیست و چه علائم و نشانههای دارد؟
-واژه اعتیاد در اصل برای نشان دادن وابستگی افراد به مصرف مواد مخدر یا مشروبات الکلی استفاده میشود. بااینوجود، بهتازگی یکرشته از رفتارهای اعتیادی وسواس گونه مانند خرید کردن، بازیهای کامپیوتری، اینترنت و پرخوری نیز در ردیف اعتیاد قرارگرفتهاند. متخصصان علوم رفتاری بر این باورند که هر رفتار یا اقدامی که علیرغم آسیب به خود و اطرافیان بیشازاندازه و با وسواس انجام میگیرد، اعتیاد محسوب میشود. اعتیاد به اینترنت، زمانی صدق میکند که فرد نیاز زیاد و تکانهای برای استفاده از اینترنت به مدت طولانی در خود حس میکند و این نیاز منجر به اختلال جدی در عملکرد شغلی، تحصیلی، اجتماعی و خانوادگی فرد گردد. بهطوریکه فرد به استفاده از اینترنت وابسته میشود و بهتدریج، زمان بیشتری برای استفاده از اینترنت نیاز دارد تا به سطح روحیه و آرامش قبلی برسد.
بهطورکلی علائم اعتیاد به اینترنت میتواند شامل: اشتغال فکری با اینترنت یا بازیهای اینترنتی، بروز علائم ترک مانند بیقراری، عصبانیت و تنش در صورت در دسترس نبودن اینترنت، ایجاد تحمل (فرد لازم است که زمان بیشتری را با اینترنت سپری کند تا به همان سطح احساس خوب قبلی برسد)، کاهش علاقه به فعالیتهای روزمره قبلی، تلاشهای ناموفق برای کنترل و کاهش میزان استفاده از اینترنت، دروغ گفتن به دیگران در مورد مدتزمان استفاده از اینترنت و درنتیجه استفاده از اینترنت برای بهبود خلق یا فرار از روحیه غمگین، باشد. البته لازم به ذکر است که اعتیاد به اینترنت زمانی بهطورجدی مطرح میشود که موارد ذکرشده در بالا منجر به اختلال جدی در عملکرد شغلی، تحصیلی، اجتماعی و خانوادگی فرد گردد.
**چه دلایل روانشناختی باعث گرایش به شبکه های اجتماعی مجازی میشود؟
-بدون تردید عوامل مختلفی در گرایش افراد به استفاده نامتعارف از اینترنت و فضای اجتماعی وجود دارد که ازجمله عوامل روانشناختی، اجتماعی و فرهنگی میتوان اشاره نمود. ازجمله عوامل روانشناختی مؤثر در گرایش افراد به استفاده نامتعارف از اینترنت و فضای مجازی میتوان به کسب هویت دلخواه در بین نوجوانان، احساس کنترل و تأثیرپذیری، اضطراب اجتماعی، نوجویی و هیجان خواهی، اختلالهای شخصیت بهویژه اختلال شخصیت نمایشی و خودشیفته، اختلال اضطراب اجتماعی، باورهای غیرمنطقی و خطاهای شناختی و اعتیاد به اینترنت ذکر کرد. بهطور مثال یک نوجوان در فضای مجازی میتواند یک هویت خودساخته و کاذب داشته باشد و بر پایه این هویت کاذب ارتباط خود را با دیگران گسترش دهد و هر آنچه میخواهد در این هویت منعکس کند.
- علاوه بر این شبکههای مجازی با قرار دادن امکاناتی مانند انتخاب دوستان، آزادی در بیان عقاید و نظرات، حسی از کنترل شخصی و استقلال را به کاربر خود منتقل میکند که این امر میتواند یکی از مهمترین علل گرایش افراد بهویژه جوانان به فضای مجازی باشد. افزون بر اینیکی از دلایل گرایش بیشازحد افراد به فضای مجازی حس هیجان خواهی و نوگرایی در افراد است، با توجه به اینکه انسان ذاتاً موجودی هیجان خواه و تنوعطلب است مسلماً دنیای پرزرق برق و سرشار از سوژه فضای مجازی برای آنها جذابیتهای خاص خود دارد. همچنین شبکههای اجتماعی با توجه به وسعت ارتباط و پراکندگی جغرافیای اعضای آن میتواند برای افرادی که اختلال شخصیت نمایشی و یا خودشیفته دارند که نیاز به دیده شدن و محبوبیت از ویژگیهای برجسته مبتلایان به این اختلالها است میتواند جذابیت و دلفریبی خاص خود را داشته باشد. علاوه بر اینیکی دیگر از عوامل روانشناختی که میتواند در گرایش به استفادهی نامتعارف از فضای مجازی مؤثر باشد اختلال اضطراب اجتماعی هست با توجه به اینکه مشخصهی بارز مبتلایان به این اختلال ترس از ارزیابی دیگران است بنابراین این افراد در شبکههای اجتماعی احساس راحتی و خود افشایی بیشتری میکنند و عضویت در این شبکهها برای دوری از شرکت در تعاملاتی که در معرض ارزیابی و مشاهده مستقیم دیگران میباشند، ابزار دلربایی محسوب میشود.
-یکی دیگر از عواملی که میتواند زمینهی استفادهی مفرط را از شبکههای اجتماعی فراهم کند باورهای غیرمنطقی و خطاهای شناختی افراد است ازجمله این باورها میتوان به " هیچکی در دنیای واقعی و خارج از شبکههای اجتماعی من را دوست ندارد، بدون عضویت در شبکههای اجتماعی روند زندگی مختل میشود، شبکههای اجتماعی جایی مناسب برای پیدا کردن دوستان واقعی است و...
**چه پیشنهادهایی برای مدیریت بهتر استفاده از فضای مجازی دارید؟
در درجه نخست ما باید بپذیریم که فنّاوری بخش جداییناپذیری از زندگی انسان در عصر مدرن محسوب میشود. ازاینرو ما نباید سعی در حذف کامل آن داشته باشیم چراکه زندگی در عصر مدرن بدون استفاده از فنّاوری با موانع فراوانی روبرو میشود؛ بنابراین ما باید سعی در مدیریت مناسب و فرهنگسازی لازم در این زمینه بهویژه در بین قشر نوجوان و جوانان جامعه داشته باشیم.
-ازجمله مواردی که میتوان در جهت مدیریت این پدیده در سطح کلان و خانوادهها انجام داد میتوان به فرهنگسازی درزمینهٔ ی استفادهی صحیح از فضای مجازی، رفع مشکلات جوانان نظیر رفع بیکاری و ازدواج، ایجاد بسترهای مناسب در خصوص ابزارها و امکانات فرهنگی و غنیسازی اوقات فراغت جوانان و نوجوانان با استفاده از حداکثر امکانات موجود در کشور، تنوع در برنامههای تلویزیونی صداوسیما و پخش برنامههای بانشاط و شورانگیز و متناسب بافرهنگ بومی ایرانی، تقویت شبکههای استانی در جهت شناساندن فرهنگ اصیل بومی محلی جذاب برای جوانان،، افزایش تسهیلات وام ازدواج در جهت ترغیب جوانان به ازدواج بهموقع. همچنین در سطح خانواده میتوان به مواردی ازجمله: فراهم کردن محیطی دوستانه و عاری از تنش در خانواده، آموزش صحیح استفاده از فضای مجازی و بازیهای رایانهای به فرزندان، گسترش و توسعه فرهنگ کتابخوانی در بین فرزندان، همراهی فرزندان در استفاده از فضای مجازی و راهنمایی آنها در چگونگی استفاده صحیح از این امکانات، تقویت رفتارهای شایسته و پسندیده در فرزندان خود و منع کردن آنها از رفتارهای ناشایست؛ شناخت نيازهاي فرزندان خود از طریق مشورت با آنها و تلاش در جهت رفع این نیازها، فراهم کردن فضای عاری از استرس در محیط خانواده تا فرزندان در بیرون از محیط خانواده دنبال تسکین موقت و آرامش از طریق فضای مجازی نباشند.
*هادی پرهون دکترای روانشناسی